صفات عاقل و جاهل از نگاه پیامبر گرامی اسلام
25 بازدید
موضوع: علوم تربیتی

صفات عاقل و جاهل از نگاه پیامبر گرامی اسلام

 

درباره علم، عاقل و جاهل

قَالَ رسول الله (ص): تَعَلَّمُوا الْعِلْمَ فَإِنَّ تَعَلُّمَهُ حَسَنَةٌ وَ مُدَارَسَتَهُ تَسْبِیحٌ وَ الْبَحْثَ عَنْهُ جِهَادٌ وَ تَعْلِیمَهُ مَنْ لَا یعْلَمُهُ صَدَقَةٌ وَ بَذْلَهُ لِأَهْلِهِ قُرْبَةٌ لِأَنَّهُ مَعَالِمُ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ سَالِک بِطَالِبِهِ سُبُلَ الْجَنَّةِ وَ مُونِسٌ فِی الْوَحْدَةِ وَ صَاحِبٌ فِی الْغُرْبَةِ وَ دَلِیلٌ عَلَی السَّرَّاءِ وَ سِلَاحٌ عَلَی الْأَعْدَاءِ وَ زَینُ الْأَخِلَّاءِ[1] یرْفَعُ اللَّهُ بِهِ أَقْوَاماً یجْعَلُهُمْ فِی الْخَیرِ أَئِمَّةً یقْتَدَی بِهِمْ تُرْمَقُ أَعْمَالُهُمْ [2] وَ تُقْتَبَسُ آثَارُهُمْ وَ تَرْغَبُ الْمَلَائِکةُ فِی خَلَّتِهِمْ لِأَنَّ الْعِلْمَ حَیاةُ الْقُلُوبِ وَ نُورُ الْأَبْصَارِ مِنَ الْعَمَی وَ قُوَّةُ الْأَبْدَانِ مِنَ الضَّعْفِ وَ ینْزِلُ اللَّهُ حَامِلَهُ مَنَازِلَ الْأَحِبَّاءِ وَ یمْنَحُهُ مُجَالَسَةَ الْأَبْرَارِ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ- بِالْعِلْمِ یطَاعُ اللَّهُ وَ یعْبَدُ وَ بِالْعِلْمِ یعْرَفُ اللَّهُ وَ یوَحَّدُ وَ بِهِ تُوصَلُ الْأَرْحَامُ وَ یعْرَفُ الْحَلَالُ وَ الْحَرَامُ وَ الْعِلْمُ إِمَامُ الْعَقْلِ[3] وَ الْعَقْلُ یلْهِمُهُ اللَّهُ السُّعَدَاءَ وَ یحْرِمُهُ الْأَشْقِیاءَ وَ صِفَةُ الْعَاقِلِ أَنْ یحْلُمَ عَمَّنْ جَهِلَ عَلَیهِ وَ یتَجَاوَزَ عَمَّنْ ظَلَمَهُ وَ یتَوَاضَعَ لِمَنْ هُوَ دُونَهُ وَ یسَابِقَ مَنْ فَوْقَهُ فِی طَلَبِ الْبِرِّ وَ إِذَا أَرَادَ أَنْ یتَکلَّمَ تَدَبَّرَ فَإِنْ کانَ خَیراً تَکلَّمَ فَغَنِمَ وَ إِنْ کانَ شَرّاً سَکتَ فَسَلِمَ وَ إِذَا عَرَضَتْ لَهُ فِتْنَةٌ اسْتَعْصَمَ بِاللَّهِ وَ أَمْسَک یدَهُ وَ لِسَانَهُ وَ إِذَا رَأَی فَضِیلَةً انْتَهَزَ بِهَالَا یفَارِقُهُ الْحَیاءُ وَ لَا یبْدُو مِنْهُ الْحِرْصُ فَتِلْک عَشْرُ خِصَالٍ یعْرَفُ بِهَا الْعَاقِلُ وَ صِفَةُ الْجَاهِلِ أَنْ یظْلِمَ مَنْ خَالَطَهُ وَ یتَعَدَّی عَلَی مَنْ هُوَ دُونَهُ وَ یتَطَاوَلَ عَلَی مَنْ هُوَ فَوْقَهُ کلَامُهُ بِغَیرِ تَدَبُّرٍ إِنْ تَکلَّمَ أَثِمَ وَ إِنْ سَکتَ سَهَا وَ إِنْ عَرَضَتْ لَهُ فِتْنَةٌ سَارَعَ إِلَیهَا فَأَرْدَتْهُ وَ إِنْ رَأَی فَضِیلةً أَعْرَضَ وَ أَبْطَأَ عَنْهَا لَا یخَافُ ذُنُوبَهُ الْقَدِیمَةَ وَ لَا یرْتَدِعُ فِیمَا بَقِی مِنْ عُمُرِهِ مِنَ الذُّنُوبِ یتَوَانَی عَنِ الْبِرِّ وَ یبْطِئُ عَنْهُ غَیرَ مُکتَرِثٍ لِمَا فَاتَهُ مِنْ ذَلِک أَوْ ضَیعَهُ فَتِلْک عَشْرُ خِصَالٍ مِنْ صِفَةِ الْجَاهِلِ الَّذِی حُرِمَ الْعَقْلَ(ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، قم، جامعه مدرسین، 1404، ص 28 و 29)؛

 پیغمبر اکرم (ص) در باره علم و عقل و جهل می فرماید:

 در تحصیل علم بکوشید که فرا گرفتن آن حسنه و گفتگویش تسبیح و کاوش در آن جهاد و آموختن او به جاهل صدقه و نشرش موجب قربت است؛ زیرا علم راهنمای حلال و حرام است، طالب خود را به بهشت می کشد، در تنهایی مونس و در غربت یار و در سختی رهنما و در برابر دشمن حربه و برای دوست زیب و زیور است. بوسیله علم خدا اقوامی را رفعت بخشد و آنان را در طریق خیر پیشرو قرار دهد و اعمالشان چشم انداز، آثارشان مورد تقلید و اقتباس گردد، ملائکه به دوستی آنان رغبت کنند؛ چه علم حیاتبخش دلها و نور دیدگان و نیروی بدنهاست. خداوند حامل علم را در منزل دوستانش جای دهد و دنیا و آخرت همنشینی نیکان نصیبش فرماید. علم وسیله طاعت و عبادت و شناسائی خداست، با علم به یگانگی خدا پی برند، به خویشاوندان احسان کنند، حلال و حرام را باز شناسند و بالاخره علم چراغ راه عقل است.

عقل را خدا به سعادتمندان عطا کند و از تیره بختان دریغ فرماید؛ نشان عاقل این استکه بر نادان و سبکسر ببخشاید، از ظالم بگذرد، با زیردستان متواضع باشد، در تحصیل نیکی از بالا دست خود سبقت گیرد، به هنگام گفتن در سخن بیندیشد، (اگر نیک است بگوید و غنیمت برد، و اگر بد است از آن لب فرو بندد و سالم ماند و احمقانه حرف نزند و کارهای غلط را توجیه نکند) چون امتحان و فتنه ای پیش آید به خدا پناه برد، و دست و زبان را نگاه دارد، چون فضیلتی بیند غنیمت شمارد، حیا را از دست ندهد و حرص و آزمندی از وی بروز نکند. این ده صفت است که عاقل را به آنها می توان شناخت.

نشان جاهل این است که: همنشین و رفیق را آزار دهد، به زیردست تجاوز کند، بر بالا دست گردن فرازی نماید(نافرمانی و چموشی)، نسنجیده لب بگشاید، سخنش ناشایست است و سکوتش غفلت. چون فتنه پیش آید بشتابد و در مهلکه افتد و چون فضیلتی بیند رو گرداند و کندی کند. نه از گناه قدیم هراسد، نه در آینده دست از گناه کشد. در کار خیر تنبلی کند و به آنچه از دست داده اهمیت ندهد. این ده صفت از صفات جاهلی است که از نعمت عقل محروم مانده.

[1]. الاخلاء جمع خلیل. أی زینة لهم.

[2]. ترمق أعمالهم یعنی تنظر إلیها و تکتسب منها فیجعلون الناس أعمالهم علی طریقتهم یقال: رمقه رمق: أطال و أدام النظر إلیه.

[3]. «أمام العقل» بفتح الهمزة أی قائده.