فرق افراد بزرگوار و ریشه دار با افراد پست و فرومایه
49 بازدید
موضوع: روانشناسی


فرق افراد بزرگوار و ریشه دار با افراد پست و فرومایه

حضرت علی(ع) فرمودند: اِحْذَرُوا صَوْلَةَ اَلْكَرِيمِ إِذَا جَاعَ وَ اَللَّئِيمِ إِذَا شَبِعَ؛بترسید از حمله افراد با شخصیت به هنگام نیاز و گرسنگى،و از حمله افراد پست به هنگام سیرى(نهج البلغه،حکمت 49).

شرح و تفسیر

امام(علیه السلام) در این کلام حکمت آمیزش به یکى از تفاوت هاى میان افراد با شخصیت و بزرگوار و افراد پست و بى ارزش اشاره مى کند و مى فرماید: «بترسید از حمله افراد با شخصیت به هنگام نیاز و گرسنگى و از حمله افراد پست به هنگام سیرى»; (احْذَرُوا صَوْلَةَ الْکَرِیمِ إِذَا جَاعَ، وَاللَّئِیمِ إِذَا شَبِعَ). در این که منظور از گرسنگى و سیرى در این عبارت حکیمانه معناى کنایى آن مراد است یا معناى حقیقى در میان مفسران نهج البلاغه گفت و گو است; جمعى گرسنگى را کنایه از هرگونه نیاز و یا تحت فشار و ظلم واقع شدن دانسته اند، بدین ترتیب معناى جمله چنین مى شود: افراد بزرگوار و با شخصیت تنها هنگامى دست به حمله مى زنند که به آنها ستم شود و یا نیاز مبرم براى ادامه حیات پیدا کنند که در این صورت براى گرفتن حق خود و دفاع در مقابل ظالمان غیرت آنها به جوش مى آید و حمله جانانه اى مى کنند; ولى لئیمان هنگامى که به نوایى برسند و بر مراد خویش سوار گردند طغیان مى کنند و افراد بى گناه را مورد حمله قرار مى دهند همچون حیوانات درنده اى که پس از سیرى، مست مى شوند. در حالى که بعضى دیگر معتقدند «جُوع» در اینجا به همان معناى حقیقى یعنى گرسنگى است و «شَبَع» به معناى سیرى است و آن را اشاره به این نکته مى دانند که افراد شجاع و با شخصیت پیش از رفتن به میدان نبرد کمتر غذا مى خوردند مبادا ضربه اى بر شکم آنها وارد شود و غذا بیرون ریزد و موجب سرافکندگى آنان شود; ولى لئیمان چنین نیستند و در هر حال تفسیر اول مناسب تر به نظر مى رسد. شاعر عرب مى گوید: لا یَصْبِرُ الْحُرُّ تَحْتَ ضَیْم *** وَ إنَّما یَصْبِرُ الْحِمارُ (آزادمرد در زیر ستم صبر نمى کند. این الاغ است که صبر مى کند! )شاعر دیگرى نیز مى گوید:

إذا أنْتَ أکْرَمتَ الکَریمَ مَلَکَتَهُ *** وَإنْ أنْتَ أکْرَمتَ اللَئیمَ تَمَرَّدَا (اگر شخص کریم را اکرام و احترام کنى مالک او مى شوى ولى اگر لئیم را اکرام کنى بیشتر سرپیچى و طغیان مى کند).

ابن حدید نیز می گوید: -. ليس يعني بالجوع و الشبع ما يتعارفه الناس و إنما المراد احذروا صولة الكريم إذا ضيم و امتهن(وقتی تحقیر و کوچک شود) و احذروا صولة اللئيم إذا أكرم(وقتی اکرام شود و بی دلیل بزرگ شود)(شرح نهج البلاغة،ابن ابي الحديد جلد : 18  صفحه ( 179

حکماء فرموده اند:

در لجنزار لاله نخواهد رویید.

آدم های کوچک را برای خودتان بزرگ نکنید،هم آن ها را به اشتباه می اندازید هم خودتان را.

همه آدم ها ظرفیت بزرگ شدن ندارند،اگر بزرگشان کنیم گم می شوند و دیگر نه شما را می شناسند و نه خودشان را،بیاییم به ظرفیت آدم ها دست نزنیم.

در زندگی مراقب باشیم کهنه های ریشه دار را فداری تازه به دوران رسیده ها نکنیم.

جوادی آملی می فرماید: «احْذَرُوا صَوْلَةَ الْكَرِيمِ إِذَا جَاعَ وَ اللَّئِيمِ إِذَا شَبِعَ‏»؛ فرمود: اگر مردان بزرگ ـ خداي ناکرده ـ دستشان تهي بشود بخواهند حمله کنند، مثل افراد پست نيستند که با چاپلوسي شکمشان را سير کنند؛ اينها حمله مي‌کنند. اگر ملّتي کريم بود؛ چون کريم مستحضريد برتر از کبير است، برتر از عظيم است. ما چون در فارسي ابزار کارمان همين چهار تا لغت است مي‌گوييم بزرگ! کريم را مي‌گوييم بزرگ! کبير را مي‌گوييم بزرگ! عظيم را مي‌گوييم بزرگ! ديگر نمي‌دانيم کسي که استخوان و ريشه اصلي دارد، او را بايد بگوييم عظيم که داراي عظم و استخوان است. کبير معناي ديگري دارد، عظيم معناي ديگري دارد. کريم صفت فرشته‌هاست. چون در قرآن هر جا سخن از کرامت است: ﴿بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ ٭ لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ؛﴿بِأَيْدِي سَفَرَةٍ ٭ كِرَامٍ بَرَرَةٍ؛ کرامت را وصف فرشته‌ها مي‌داند. اگر انساني فرشته‌منش بود مي‌شود کريم .

حضرت هم فرمود اگر کريم گرسنه شد زير بار ظلم نمي‌رود. لئيم اگر وضع مالي‌اش خوب شد، آن لئامتش را حفظ مي‌کند. فرمود بپرهيزيد از يک ملّت کريمي که تحريم اقتصادي بشود فقر بر او تحميل بشود، او هرگز تحمّل نمي‌کند. اين طور نيست که اگر ـ خداي ناکرده ـ گراني را بر ملّتي تحميل کردند که ملت کريم باشد او تحمل بکند اين طور نيست. «احْذَرُوا صَوْلَةَ الْكَرِيمِ إِذَا جَاعَ»؛ ببينيد هر تلاش و کوششي که بيگانه مي‌کند آن صولت و جلال و شکوه اين ايراني مسلمان شيعه آنها را پس مي‌زند. اين خاصيت کرامت است. يک ملّت کريم هرگز از تحريم نمي‌هراسد. «احْذَرُوا صَوْلَةَ الْكَرِيمِ إِذَا جَاعَ وَ اللَّئِيمِ إِذَا شَبِعَ‏»، يک انسان فرومايه اگر وضع مالي‌اش خوب بشود به هر حال خطر او به ديگران مي‌رسد.

آیت‌الله مکارم شیرازی درباره حدیث فوق می فرماید: امام علی (علیه السلام) می‌فرمایند: «احْذَرُوا صَوْلَةَ الْكَرِیمِ إِذَا جَاعَ وَ اللَّئِیمِ إِذَا شَبِعَ؛ بپرهیزید از حمله‌ی بزرگوار به هنگام نیاز و گرسنگی و از حمله انسان پست به هنگام سیری». مفهوم جمله دوم امام روشن است:وقتی که شکم افراد بی شخصیّت سیر شود، افرادی دیوانه و خطرناک می‌شوند؛ چرا که کم ظرفیت هستند و خود را می‌بازند.امّا در خصوص معنای جمله اوّل امام (علیه السلام) اقوال مختلفی صورت گرفته است.بعضی از مفسران گفته‌اند که منظور امام،گرسنگی معمولی نیست،بلکه چند معنای دیگر برای گرسنگی ذکر کرده اند:

1. منظور این است که وقتی شخصیّت آن‌ها در هم کوبیده شود، باید از آن پرهیز کرد؛ زیرا افراد با شخصیّت در برابر تحقیر خود عکس العمل تند نشان می‌دهند.
2. منظور این است که این گرسنگی، رفع نیاز و حاجت دیگران است، نه رفع حاجت خودشان.وقتی در جامعه فقر و گرسنگی باشد،افراد بزرگوار درد می کشند و تحمل نمی کنند و برایشان تحمل سختی مردم ،بسیار سخت خواهد بود.تحمل شکست کرامت و عزت مردم و خودشان را ندارند(این برداشت به نظر می آید برداشت درستی باشد)
3.منظور از این گرسنگی، گرسنگی در جنگ است. توضیح این که در گذشته، افراد شجاع اصرار داشتند که وقتی عازم میدان جنگ می‌شوند، گرسنه باشند؛ زیرا وقتی گرسنه بودند، شجاع‌تر از افراد سیر می‌جنگیدند؛ زیرا افراد سیر نمی‌توانستند شجاعانه بجنگند.
استفاده اخلاقی‌ای که از این حدیث صورت می‌گیرد، این است که افراد با شخصیّت، در فکر خویش نیستند، بلکه به فکر دیگران هستند، برای پول و مقام اهمیّت قائل نیستند، بلکه برای شخصیّت خود و دیگران ارزش قائلند و هرگاه افراد جامعه به آن‌ها نیاز داشته باشد و آنان نتوانند حاجت دیگران را برطرف کنند، ناراحت هستند؛ به خلاف افراد پست و بی شخصیّت که وقتی سیر شدند، هرکاری که از دست آنان برآید، انجام می‌دهند و خوی حیوانی و درندگی پیدا می‌کنند.
(عبدالله زاده، سیدمحمد؛ (1394)، گفتار معصومین (ع)، جلد سوم (درس اخلاق حضرت آیة الله العظمی مکارم شیرازی (مدّظله))، قم: انتشارات امام علی بن ابی طالب (ع)، چاپ دوم ).


دانلود